Hirsla Community: Science History (Vísindasaga)

Jón Pétursson læknir og ritverk hans II

Thu, 28 Apr 2011 22:58:59 GMT

Titill: Jón Pétursson læknir og ritverk hans II

Höfundar: Örn Bjarnason

Útdráttur: Fyrri hluti þessarargreinar birtistí aprílblaðinu:Læknablaðið 2011;97: 245-7.; Jón Pétursson (1733-1801) was an apprentice af the first Chief Medical Officer of Iceland. In 1765 Pétursson enrolled in the Medical Faculty at the University ofCopenhagen. In 1769 with the Faculties approval he published a monograph on the so called Icelandic Scurvy. In 1770-71 Pétursson served as ship’s surgeon in theRoyal Danish Navy on an expedition to the Mediterranean. In 1772-1775 he served as an assistant to the Chief Medical Officer and the newly appointed apothecary,who shared premises at Nes, Reykjavík. In 1775 he was appointed surgeon (chirurgeon) to the Northern District. Pétursson wrote two medical book while serving hisdistrict, both being prepared now for republication.A. The Lækningabók fyrir almúga (Leechbook for common people) published posthumously 1834, edited by Sveinn Pálsson surgeon. It was undoubtedly inspired bythe Swiss physician Tissot and his book Avis au peuple sur sa santé ou traité des maladies plus fréquentes 1761.B. A treatise on rheumatism or dirorder of the joints (Stutt ágrip um iktsýki edur lidaveiki, 1782). In Scand J Rheumatol 1996: 25; 134-7 the authors point outthat Péturssons description of what he calls arthritis vaga encompasses these essential features: It is common, chronic, destructive, inflammatory polyarthritis,sometimes with systemic manifestations. It affects peope of all ages and has a female preponderance. They state that only rheumatoid arthritis fulfills thesespecifications. They conclude that medical history should give Pétursson credit for the first definite description of rheumatoid arthritis.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Jón Pétursson læknir og ritverk hans I

Tue, 29 Mar 2011 22:58:59 GMT

Titill: Jón Pétursson læknir og ritverk hans I

Höfundar: Örn Bjarnason

Útdráttur: Jón Pétursson fæddist árið 1733 á Hofsá í Svarfaðardal. Faðir hans, Pétur Jónsson, var frá Hnjúki í sömu sveit og bjó fyrst á nokkrum stöðum í dalnum en varð síðan kirkju- og staðarsmiður á Hólum í Hjaltadal. Móðir Jóns var Margrét Illugadóttir Jónssonar bónda og snikkara, er bjó austan Eyjafjarðar í Nesi í Höfðahverfi í Grýtubakkahreppi. Jón stundaði nám í Hólaskóla og útskrifaðist 14. maí 1759. Árið 1760 varð hann djákni á Munkaþverá á Staðarbyggð í Eyjafirði.1 --- Síðari hluti þessar greinarmun birtast í maíblaðinu 2011ásamt heimildalista.; Jón Pétursson (1733-1801) was an apprentice af the first Chief Medical Officer of Iceland. In 1765 Pétursson enrolled in the Medical Faculty at the University of Copenhagen. In 1769 with the Faculties approval he published a monograph on the so called Icelandic Scurvy. In 1770-71 Pétursson served as ship’s surgeon in the Royal Danish Navy on an expedition to the Mediterranean. In 1772-1775 he served as an assistant to the Chief Medical Officer and the newly appointed apothecary, who shared premises at Nes, Reykjavík. In 1775 he was appointed surgeon (chirurgeon) to the Northern District. Pétursson wrote two medical book while serving his district, both being prepared now for republication. A. The Lækningabók fyrir almúga (Leechbook for common people) published posthumously 1834, edited by Sveinn Pálsson surgeon. It was undoubtedly inspired by the Swiss physician Tissot and his book Avis au peuple sur sa santé ou traité des maladies plus fréquentes 1761. B. A treatise on rheumatism or dirorder of the joints (Stutt ágrip um iktsýki edur lidaveiki, 1782). In Scand J Rheumatol 1996: 25; 134-7 the authors point out that Péturssons description of what he calls arthritis vaga encompasses these essential features: It is common, chronic, destructive, inflammatory polyarthritis, sometimes with systemic manifestations. It affects peope of all ages and has a female preponderance. They state that only rheumatoid arthritis fulfills these specifications. They conclude that medical history should give Pétursson credit for the first definite description of rheumatoid arthritis.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Brot úr sögu stungulyfja : með sérstöku tilliti til íslenskra aðstæðna [seinni hluti : stungulyf á Íslandi]

Sat, 26 Feb 2011 22:58:59 GMT

Titill: Brot úr sögu stungulyfja : með sérstöku tilliti til íslenskra aðstæðna [seinni hluti : stungulyf á Íslandi]

Höfundar: Jóhannes F. Skaftason; Jakob Kristinsson; Þorkell Jóhannesson

Útdráttur: The first reliable syringes and hollow needles for theinjections of drugs subcutaneously, intramuscularilyand intravenously or for other injections came intouse shortly after 1850. As far is known, morphine wasthe first drug to be injected subcutaneously, using asyringe and a hollow needle. Use of injection medicines,especially containing morphine or other alkaloids,became widespread among European doctors in thelatter half of the 19th century. The use of injectionmedicines began before the existence of infectiousmicrobes or microorganisms in general had becomecommon knowledge, or the equilibria of electrolytesin and around living cells had been understood. Thus,injection medicines, their production and proceduresof use had to pass through lengthy developmentlasting nearly one hundred years, in order to reach thelevels of quality standards now universally accepted.It was also a definite advancement when disposablesyringes and needles came into general use around1960. Accessibility to injection medicines and their usewas seemingly on a low scale in Iceland until 1930 orthereabout. The production of injection medicines inIceland began in substance in the fourth decade ofthe last century. The production was generic, followingofficial formulas, and was based in several pharmaciesand a few drug companies. Only two producersoffered a sizeable assortment of drugs. The productiongradually became concentrated in a few firms and wasfinally handled by only one international, locally based,generic drugs firm, where the domestic production ofinjection medicines ended shortly after 2000.; Fyrsta heimild á prenti um að morfínstungulyf hafi verið notað við skurðaðgerðir hér á landi virðist vera frá tímabilinu 1890-1895. Guðmundur Guðmundsson (1853-1946), læknir, skar upp sjúkling með kviðslit og klemmdan þarm og gaf morfín í formi stungulyfs og „snafs” á undan aðgerðinni.41 Þessi unga heimild og það að Sjúkrahús Reykjavíkur virðist ekki hafa átt lyfjadælur árið 1878 bendir eindregið til þess að lyfjadælur hafi að minnsta kosti ekki verið almenn eign lækna fyrr en kom fram undir lok 19. aldar. Um aldamótin 1900 virðist samt „sprauta og morfín“ vera orðið meðal þarfaþinga í læknatöskum.13 Ef til vill skýrist þessi „fátækt“ af ummælum Vilmundar Jónssonar: „Allt fram á níunda tug aldarinnar, er ígerðarvarnir tóku loks að nema hér land, voru skurðaðgerðir íslenskra lækna með stökustu og strjálustu undantekningum einungis aðgerðir, sem nú myndu flokkast undir chirurgia minor í allra fábreyttasta formi.“41 Það þarfnast hins vegar fyllri skýringar, að svo virðist sem enginn á Íslandi hafi á þessum árum þjáðst af „neuralgia“, líkt og í nálægum löndum og áður ræðir, og þurft morfín í formi stungulyfs við verkjum. Eða voru Íslendingar bara látnir þola verki lyfjalaust?

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Brot úr sögu stungulyfja : með sérstöku tilliti til íslenskra aðstæðna [fyrri hluti]

Sat, 29 Jan 2011 22:58:59 GMT

Titill: Brot úr sögu stungulyfja : með sérstöku tilliti til íslenskra aðstæðna [fyrri hluti]

Höfundar: Jóhannes F. Skaftason; Jakob Kristinsson; Þorkell Jóhannesson

Útdráttur: Fyrstu lyfjadælur og holnálar, sem nota mátti af öryggi til þess að koma lyfjum í bandvef undir húð, í vöðva, í æð eða eftir atvikum annars staðar, komu fram skömmu eftir 1850. Morfín er fyrsta lyfið sem gefið var undir húð úr lyfjadælu og gegnum holnál. Íslenskir læknar virðast ekki hafa notað stungulyf við lækningar fyrr en um aldamótin 1900 og aðgengi að stungulyfjum og notkun þeirra virðast hafa verið lítil fram undir 1930. Stungulyf voru notuð áður en vitneskja um sýkla eða örverur varð almenn meðal lækna og áður en menn fengu haldbæra vitneskju um jónajafnvægi í frumum. Stungulyf eins og þau sem nú þekkjast eru því árangur áratugalangrar þróunar. Það var og mikil framför þegar farið var að nota einnota lyfjadælur og nálar kringum 1960. Framleiðsla stungulyfja virðist hefjast hér að marki á fjórða tug 20. aldar og var á tímabilinu 1940-1970 á allmargra höndum. Tveir stærstu framleiðendurnir höfðu mikið úrval lyfja en hinir framleiddu einkum vítamínstungulyf (B og C vítamín) og staðdeyfingarlyf (prókaín). Framleiðendum stungulyfja fækkaði smám saman og framleiðslan lagðist af upp úr aldamótunum 2000.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Ágrip af sögu tannlækninganna

Mon, 29 Oct 2001 22:58:59 GMT

Titill: Ágrip af sögu tannlækninganna

Höfundar: Birgir Jóhann Jóhannsson

Útdráttur: Tannskemmdir hafa fylgt manninum frá upphafi. Tannskemmdum fylgdu þjáningar og það kom því að sjálfu sér að farið var að ráðast gegn þessum sjúkdómi. Tækifæri til að rannsaka tennur mannsins mörg þúsund ár aftur í tímann hafa verið mjög góð og hafa rannsóknir á tönnum Forn-Egypta lagt sitt af mörkum.Í safni við Harward Háskóla í Bandaríkjunum eru að finna um það bil 250 beinagrindur af Forn-Egyptum sem voru uppi um 4800-2000 fyrir Krist. Þessar rannsóknir sýna að tennur Forn-Egypta voru nánast lausar við tannskemmdir. Rannsóknirnár sýndu aftur á móti að tannskekkja var áberandi. Rannsóknir á tönnum í mönnum frá Íran frá sama tímabili hafa sýnt sömu niðurstöður. Þá sýna rannsóknirnar á þessum tönnum að tennurnar voru mjög eyddar, sennilega vegna grófrar fæðu þeirrar tíðar manna.Trú manna á þessum tíma var hins vegar sú að einhvers konar ormur væri valdur að tannskemmdum og tannverk og enn þann dag í dag eru frumstæðar þjóðir sem trúa á slíkt. Á þessum tímum réðust menn gegn orminum með ýmsum töfralækningum. Menn fóru með særingarþulur og jurtir hvers konar þóttu gefast vel í baráttunni. Það var þó ekki fyrr en á seinni hluta 18. aldar að franski tannlæknirin Pierre Fauchard kvað niður þessa trú að mestu leyti.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Keisaraskurðir á Íslandi 1865-1919 : sögulegt yfirlit - I. grein

Sun, 14 Feb 1988 22:58:59 GMT

Titill: Keisaraskurðir á Íslandi 1865-1919 : sögulegt yfirlit - I. grein

Höfundar: Jón Þorgeir Hallgrímsson; Gunnlaugur Snædal

Útdráttur: Keisaraskurðir nú orðnir algengir í fæðingarhjálp. Þykir því ástæða til þess að rifja upp sögu þessara aðgerða hér á Íslandi, hvar og hvenær fyrstu aðgerðirnar fóru fram og af hverjum. Þá munum við skýra frá keisaraskurðum, sem heilbrigðisskýrslur geta um. Í upphafi töldum við að slíkra aðgerða myndu læknar geta í skýrslum sínum til landlæknis, en sú varð ekki raunin. Í ljós hafa komið nokkrir keisarskurðir, sem ekki er getið í heilbrigðisskýrslum. Sætir það nokkurri furðu, að svo mikilla aðgerða skuli ekki getið á þeim árum þegar þær voru mjög fátíðar, en hafa jafnframt hlotið að teljast meiri háttar afrek. Við munum í upphafi endurskoða þá vitneskju, sem fyrir hendi er um fyrstu keisaraskurðina á Íslandi, en síðar reyna að gera grein fyrir þessum aðgerðum á hinum ýmsu sjúkrahúsum landsins og áhrifum þeirra á fæðingarhjálpina almennt. Með þetta í huga var farið yfir allar útkomnar heilbrigðisskýrslur og aðgerðaskrár Landakotsspítala en þær ná aftur til ársins 1907. Í þessari fyrstu grein lítum við á tímabilið frá 1865 til 1919 að báðum árum meðtöldum.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Keisaraskurðir á Íslandi árin 1920-1929 : sögulegt yfirlit - II. grein

Mon, 14 Mar 1988 22:58:59 GMT

Titill: Keisaraskurðir á Íslandi árin 1920-1929 : sögulegt yfirlit - II. grein

Höfundar: Jón Þorgeir Hallgrímsson; Gunnlaugur Snædal

Útdráttur: Eins og fram kom í fyrstu grein voru gerðir þrír keisaraskurður á íslandi frá árunum 1865 til og með 1911. Síðan liðu 9 ár og hefur ekki tekist að finna neinn keisaraskurð í rituðum heimildum þessi ár. Frá 1920 til 1929 voru gerðir 13 keisaraskurðir á landinu og af þeim er fjögurra ekki getið í heilbrigðisskýrslum. Þessar aðgerðir voru gerðar á Akureyri, í Reykjavik, Vestmannaeyjum og á ísafirði, svo sem nú skal greint frá.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Qui Bono? Af brautryðjandastarfi Guðmundar Hannessonar : þróun eftirlits og læknisþjónustu í skólum í Reykjavík 1909 til 1983

Sat, 14 Jan 1989 22:58:59 GMT

Titill: Qui Bono? Af brautryðjandastarfi Guðmundar Hannessonar : þróun eftirlits og læknisþjónustu í skólum í Reykjavík 1909 til 1983

Höfundar: Baldur Johnsen

Útdráttur: Veturinn 1983 hóf undirritaður, að tilhlutan borgarlæknis vinnu við rannsókn á sögu heilbrigðiseftirlits og læknisþjónustu í skólum í Reykjavik og víðar. Þar ber hæst á fyrstu áratugum þessarar aldar brautryðjendastarf Guðmundar Hannessonar þá héraðslæknis og fyrsta skólalæknis hér á landi.Höfundur hefur í hvívetna leitast við að byggja sem mest á frumgögnum, sem snerta skólaeftirlit í Reykjavik, svo sem fundargerðum skólanefnda, heilbrigðisnefnda og bæjarstjórnar eftir atvikum. Við öflun þessara gagna hefur höfundur notið hjálpar og fyrirgreiðslu Jóns E. Böðvarssonar borgarskjalavarðar, eins og best varð á kosið, og er sú ómetanlega hjálp hér með þökkuð. Þá hafa ákvæði laga og reglugerða, sem snerta heilbrigðismál skóla verið vandlega könnuð.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Upphaf smitvarnar og smiteyðingar : upphaf sýklalyfja

Tue, 14 Mar 1989 22:58:59 GMT

Titill: Upphaf smitvarnar og smiteyðingar : upphaf sýklalyfja

Höfundar: Þorkell Jóhannesson

Útdráttur: Tvennt skipti mestu máli fyrir þær miklu framfarir, er urðu í skurðlækningum á síðari hluta 19. aldar. Var það annars vegar tilkoma svæfinga og hins vegar upphaf smitvarnar (antisepsis) fyrir tilstilli sótthreinsiefna. Smiteyðing (disinfektion) með sótthreinsiefnum skipti hér og máli. Við svæfingum var víðast tekið strax af mikilli hrifningu, en smitvörn og smiteyðing áttu harla erfitt uppdráttar í fyrstu og var treglega við þeim tekið lengi vel.Ástæða þessa var einkum sú, að þekking lækna á bakteríum eða öðrum sýklum var gersamlega í molum fram á 9. tug síðustu aldar. Var því lítil von til þess, að læknar hefðu almennt skilning á eða hugboð um gildi smitvarnar og smiteyðingar við skurðaðgerðir fyrr en um eða eftir 1890. Þrátt fyrir viðamikla þekkingu á bakteríufræði, er varð læknum almenn þegar á fyrri hluta 20. aldar, gætti þó enn á þeim árum sams konar tregðu, og stundum næsta furðulegrar tregðu, til þess að skynja gildi sýklalyfja við lækningar.Hér mun fyrst verða reynt að rekja mjög stuttlega upphaf svæfinga og upphaf vísindalegrar bakteríufræði. Er það gert til þess að varpa fyllra ljósi á þau meginatriði, sem hér er fjallað um. Þá verður leitast við að rekja upphaf smitvarnar og smiteyðingar með sótthreinsiefnum svo og upphaf sýklalyfja.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)

Keisaraskurðir á Íslandi 1930-1939 : sögulegt yfirlit III. grein

Tue, 14 Mar 1989 22:58:59 GMT

Titill: Keisaraskurðir á Íslandi 1930-1939 : sögulegt yfirlit III. grein

Höfundar: Jón Þorgeir Hallgrímsson; Gunnlaugur Snædal

Útdráttur: Í fyrri tveimur greinum var gerð grein fyrir þeim keisaraskurðum sem gerðir voru á Íslandi frá árinu 1865 til og með 1929 (1,2). Í töflu I eru allar aðgerðirnar teknar saman, þannig að í ljós kemur hvar aðgerð fór fram, hver læknirinn var, ábending og loks upplýsingar um afdrif móður og barns.Við nánari skoðun á töflu I sést, að ábendingar fyrir keisaraskurðum á þessu tímabili eru aðeins fjórar og af þeim eru grindarþrengsl algengust. Eftir 1920 koma fram aðrar ábendingar, svo sem fóstureitrun (preeclampsia) árið 1922 og fyrirsæt fylgja (placenta previa) árið 1925. Þetta eru því fyrstu keisaraskurðir á Íslandi sem gerðir voru vegna þessara ábendinga.Sé litið til áranna 1920-1929 kemur í ljós, að gerðar eru sjö aðgerðir vegna grindarþrengsla (pelvis contrácta) en tvær vegna fæðingakrampa (eclampsia), þrjár vegna fyrirsætrar fylgju og ein vegna hríðatruflana (dysdynamia - dystocia).Af þeim 17 keisaraskurðum sem gerðir voru á íslandi frá 1865 til og með 1929 virðist að í níu tilfellum hafi móðir og barn lifað af aðgerðir (53%). Í sex tilfellum af þessum 17 er þess getið að móðirin hafi látist (35%) en hins vegar eru mjög ófullnægjandi upplýsingar fyrirliggjandi varðandi börnin.Vitað er að stúlkubarnið sem fæddist fyrst allra með keisaraskurði á Íslandi árið 1865 dó rúmlega misseris gamalt. Í aðeins einu tilfelli öðru er talað um að barn hafi látist en það var í sambandi við keisaraskurðinn sem Páll Kolka gerði í Vestmannaeyjum árið 1925, enda var þar um mikinn fyrirburð að ræða. Í sex tilfellum eru engar upplýsingar um það hvort barnið lifði af aðgerðina og þá fyrstu vikuna á eftir.

Lýsing: Neðst á síðunni er hægt að nálgast greinina í heild sinni með því að smella á hlekkinn Skoða/Opna(view/open)